اختصاصی حکایت گیلان |  دکتر فریدون شایسته*: تاریخ گیلان عبدالفتاح فومنی،برجسته‌ترین کتاب تاریخ‌نگاری درحوزه تاریخ محلی،در دوره حکومت صفویه می‌باشد.

،تاکنون از این اثر برجسته تاریخ محلی،۴ تصحیح،صورت‌گرفته است.در مورد اهمیت این کتاب ارزنده،بایدگفت، عبدالفتاح فومنی که ۱۴سال از سوی شاه‌عباس یکم،مامور بررسی مالیات‌های گیلان بیه پس وبیه پیش بوده‌است،تا حدودزیادی،کوشیده‌است که سبب شورش ها و قیام‌هارا،در نحوه حکومت زمامداران دوره صفویه،جست‌وجو کند.
این کتاب،از جهت تبیین اهمیت اقتصادی گیلان،در دوره صفویه،معرفی حکومت‌های مختلف و متعددحوزه جغرافیایی گیلان،نحوه اداره ایالات خاصه وچگونگی مسئولیت و فعالیت وزیران ایالات خاصه،مطالب بسیار ارزنده و خواندنی،دارای اهمیت فراوانی است.
از کتاب عبدالفتاح فومنی ،می‌توان دریافت که رسم مصادره اموال حاکمان و مأموران حکومت صفویه،امری جاری و ساری بوده‌است که به‌طور نمونه حاتم بیگ اردوبادی،صدراعظم توانمند و کاردان شاه‌عباس یکم،اموال میرزای عالمیان وزیر گیلان را مصادره کرد.رسم شکار جرگه،نحوه سقوط حکومت محلی کارکیا و کشتار قوای قزلباش درگیلان،قسمت های جالب توجه این اثر تاریخی کم مانند می باشد.
مطالعه این کتاب ارجمند،در حوزه تاریخ محلی گیلان،می‌تواند اوضاع سیاسی‌اجتماعی و اقتصادی گیلان را در دوره حاکمیت خاندان صفویه به‌وضوح و به‌روشنی برای خوانندگان این اثر،تبیین نماید.
عبدالفتاح،وقایع مهم گیلان راازسال۹۴۲ قمری،یعنی دوره سلطنت شاه طهماسب یکم،تا ۱۰۳۸ قمری،یعنی قیام عادل شاه یا غریب شاه گیلانی،در آغاز سال سلطنت شاه‌صفی،نوه شاه‌عباس یکم،به‌خوبی انعکاس داده‌است.

*محقق و تاریخ‌پژوه گیلان