اختصاصی حکایت گیلان | عادل علوی: توسعه نامتوازن و افسارگسیخته شهرهای شمالی ایران، به ویژه در استان گیلان، امروز به یک بحران جدی در حوزه مدیریت سرزمینی و شهرسازی تبدیل شده است. این معضل، که ریشه در ضعف قوانین، ناهماهنگی‌های اجرایی و نگاه جزیره‌ای به طرح‌های توسعه دارد، حیات طبیعی، هویت کالبدی و زیرساخت‌های حیاتی استان را به شدت تهدید می‌کند.

ریشه‌های اصلی بحران
* رشد بی‌رویه و گسترش حریم شهرها: افزایش غیرمنطقی حریم شهرها بدون توجه به ظرفیت‌های محیطی و نیازهای واقعی، منجر به تداخل شدید با اراضی کشاورزی و بافت روستایی مجاور شده است. این امر، بستر را برای ساخت و سازهای غیرمجاز و تغییر کاربری اراضی حاصلخیز فراهم آورده است.
* خلاء نظارتی در اراضی فاقد متولی مشخص: زمین‌های خارج از محدوده شهر و روستا که اسماً متولی آنها بخشداری‌ها هستند، عملاً به دلیل فقدان ضوابط ساخت و ساز مشخص و نظارت مؤثر، به کانون‌های اصلی ساخت‌وسازهای سودجویانه تبدیل شده‌اند.
* تداخل بافت شهری و روستایی: تراکم جمعیتی بالا و جانمایی نزدیک برخی روستاها به شهرها باعث شده است که با گسترش حریم شهری، تداخلات جدی در طرح‌های هادی روستایی به وجود آید و مرز بین شهر و روستا عملاً از بین برود.
پیامدهای مخرب اقتصادی و کالبدی
* هجوم ساخت و ساز به حاشیه شهرها: تفاوت فاحش ارزش‌گذاری زمین بین محدوده شهری و روستایی که گاهی تا ۵۰ برابر می‌رسد، محرک اصلی هجوم سرمایه‌ و ساخت‌وساز به حاشیه و اراضی کشاورزی است. این وضعیت، سوداگری زمین را تشدید کرده و به تخریب سریع اراضی منجر می‌شود.
* شکل‌گیری "حلبی‌آباد"‌های کالبدی: نبود خیابان‌بندی استاندارد، عدم پیش‌بینی زیرساخت‌های حیاتی نظیر فاضلاب، برق و آب در این مناطق حاشیه‌ای، و فقدان کامل ضوابط ساخت و ساز، در عمل نوعی "حلب‌آباد" جدید را در اطراف شهرهای محوری استان گیلان شکل داده است؛ مناطقی که فاقد حداقل استانداردهای زندگی شهری و بهداشتی هستند.
ضرورت طرح تفصیلی یکپارچه و اقدام فوری
بحران کنونی، نتیجه مستقیم نگاه جزیره‌ای و عدم هماهنگی نهادهای متولی (استانداری، راه و شهرسازی، جهاد کشاورزی، بنیاد مسکن، بخشداری‌ها و شهرداری‌ها) در مدیریت فضایی است.
خطر شدید کنونی، یکپارچگی سرزمینی و محیط زیست گیلان را تهدید می‌کند. برای جلوگیری از فاجعه محیطی و کالبدی، طراحی و ابلاغ فوری یک طرح تفصیلی یکپارچه برای استان گیلان نه یک انتخاب، بلکه یک الزام حیاتی است.
پیشنهاد اقدام فوری و پیشگیرانه:
تا زمان ابلاغ نهایی طرح یکپارچه سرزمینی و تفصیلی استان گیلان، لازم است یک ممنوعیت موقت اما قاطع اعمال شود:
* لغو و تعلیق هرگونه ساخت و ساز و توسعه جدید در حریم و اراضی حاشیه شهرهای بزرگ.
* توقف کامل و جلوگیری از هرگونه افزایش محدوده خدماتی شهرهای بزرگ و کوچک استان.
تنها با اتخاذ این تدابیر اضطراری و حرکت به سمت مدیریت واحد و یکپارچه فضایی می‌توان از گسترش بی‌رویه و تخریب‌گر شهرهای گیلان جلوگیری کرده و زیرساخت‌های استان را از فروپاشی نجات داد. ادامه روند فعلی، نه تنها کیفیت زندگی ساکنان را کاهش می‌دهد، بلکه آینده زیست‌محیطی این خطه ارزشمند را به مخاطره می‌اندازد.