حکایت گیلان | امید جوانبخت 

ارغوان شاخه همخون جدا مانده من/ آسمان تو چه رنگ است امروز/ آفتابی است هوا/ یا گرفته است هنوز؟- سایه
امیرهوشنگ ابتهاج متخلص به «سایه» فراز و فرودهای 9دهه پرتلاطم قرن معاصر را از سر گذرانده و به مدد کشتی شکوهمند ادبیات فارسی از حواشی به سلامت گذر کرده و اکنون در ساحل سرسبز شعر فارسی صاحب درختی است تنومند و ستبر که از «سایه» آن بسیاری بهره جسته‌اند. سایه از سال‌های اولیه دهه 20 و همزمان با بلبشوی اوضاع اجتماعی ایران به واسطه ورود متفقین به تهران می‌آید و در سال 25 موفق می‌شود تعدادی از اشعارش که عمدتا مضامینی عاشقانه داشتند را در قالب کتابی به چاپ برساند. دراواخر دهه 20 باز شدن پای سایه به فضاهای روشنفکری و ادبی، زمینه‌ساز آشنایی او با مهدی حمیدی‌شیرازی، فریدون توللی و شهریار می‌شود. آشنایی با شهریار که در شعر و خصوصا غزل نامور بود، خیلی زود به موانستی رسید و نقطه عطفی را در زندگی سایه رقم زد و این رابطه عاطفی تا پایان عمر شهریار ادامه یافت. غزلیاتی که شهریار و سایه برای هم و درجواب یکدیگر گفته‌اند، عمق علاقه و ارادت آنها را به هم می‌نمایاند. آشنایی او با نیما یوشیج هم سبب نوپردازی سایه در قوالب کلاسیک شد و هم او را به طبع‌آزمایی در قالب شعر نو راغب کرد. از آن دوره کسانی چون سیاوش کسرایی، احمد شاملو، اسماعیل شاهرودی، فریدون مشیری، مهدی اخوان ثالث، سهراب سپهری و... از دیگر معاشران سایه بودند. در آن دهه هر چند تندباد گرایش‌های سیاسی و حزبی- به خصوص حزب توده که در بین روشنفکران رایج بود- سایه را کمی بیش از شعرای هم‌دوره‌اش مانند شاملو و اخوان مجذوب کرد اما او به مدد ذوق شعری و هوش اجتماعی‌اش از کنار این تندباد به سلامت گذر کرد و هیچ‌گاه سرنوشت کسانی را پیدا نکرد که گل استعداد و نبوغ‌شان در دل فعالیت‌های سیاسی پرپر شد.

البته تب تند این گرایش‌ها در اوایل دهه 40 و پس از کودتا جای خود را به عرقِ سردِ یأس و نومیدی فراگیری داد که غالب روشنفکران را فرا گرفت. سایه در اواخر دهه 30 تعدادی از اشعارش با مضامین عاشقانه را با عنوان«سراب» و اولین جلد از مجموعه «سیاه مشق»ها را با مقدمه «شهریار» منتشر می‌کند. او در دهه50 به دعوت رادیو به عنوان سرپرست موسیقی ایرانی، میراث‌دار برنامه «گل‌ها» شد که زنده‌یاد پیرنیا با بهره از اساتید سرشناس و خبره در موسیقی و آواز بنیان نهاده بود. اعتبار ادبی سایه و عمق و احساس اشعارش چنان بود که هم با بزرگانی چون زنده‌یادان همایون خرم و حسین قوامی آثار ماندگاری خلق کرد و هم با جوانانی چون لطفی و شجریان.

سایه با تولید برنامه‌هایی چون «گلهای تازه» و «گلچین هفته» درکنار بزرگان، فضای بازتری برای جوانانی چون شجریان، علیزاده، لطفی و مشکاتیان به وجود آورد. در مجموع پرونده کاری سایه در موسیقی رادیو در دهه 50 - فارغ از انتقادهایی که برخی داشتند- اگر فقط زمینه‌سازی برای رشد و شکوفایی جوانانی باشد که هر یک در دهه‌های بعد قطبی ارزشمند و ماندگار در حفظ و بسط و نشر موسیقی اصیل ایرانی شدند و آثار ماندگاری آفریدند،کارنامه‌ای ستودنی و ارزشمند است. در سال‌های پایانی دهه 50 و مقارن با تحولات انقلاب، تصنیف‌هایی با شور و حال منطبق با آن سال‌ها توسط گروه‌های شیدا و عارف با صدای شجریان روی اشعار سایه ساخته شد که در خاطره‌ها ماند. او که سروده بود «ایران ‌ای سرای امید» متاسفانه بر بامِ خودش سپیده ندمید و مدتی را در حبس گذراند. در سال 69 سیاه مشق‌های او پس از چندین مجلد جدا به صورت یکجا به چاپ رسید که دربر‌گیرنده بهترین اشعار اوست.

سایه که ارادتش به حافظ و اشعارش را می‌توان در غزلیات زیبایش دریافت در میانه دهه 70 تصحیحش از نُسخ قدیمی موجود دیوان حافظ را با عنوان «حافظ به سعی سایه» ارایه کرد که به اعتقاد صاحب‌نظران و استنادتجدید چاپ‌هایش کاری بود ماندگار و ستودنی. در طول دو دهه اخیر در کنار تجدید چاپ «سیاه مشق» و منتخبی از اشعارش «آینه در آینه/ به انتخاب شفیعی کدکنی» می‌توان به «تاسیان» و «بانگ نی» اشاره کرد. همچنین کتاب‌های «در زلال شعر/ کامیار عابدی» (بررسی زندگی و اشعار) وکتاب دو جلدی «پیر پرنیان‌اندیش/ میلاد عظیمی و عاطفه طیه» (شامل گفت‌وگویی بلند درباره کل زندگی و فعالیت‌ها) نیز درباره «سایه» به چاپ رسیده است.

اقبال به خواندن و آهنگسازی روی اشعار سایه طی دو دهه اخیر نشان از ظرفیت‌های مختلف شعر او دارد. در کنار تجربه‌های قدیمی‌تر زنده‌یاد محمدرضا شجریان و شهرام ناظری، خوانندگان جوان‌تری چون علیرضا قربانی با بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها هوای تازه‌ای را در موسیقی اصیل ایرانی دمیده‌اند.
شعر سایه در عین دارا بودن مضامین عمیق انسانی و بعضا فلسفی از ظاهری ساده و بی‌تکلف بهره‌مند است که همین موضوع تاثیرگذاری شعر را دوچندان می‌کند و ارتباط‌گیری آن را با مخاطب عام سهل و روان می‌سازد.